Coğrafya

Sayfa: (1/1)

MuratbanK:

Coğrafya
--

İlk defa, M. Ö. 3. yüzyılda Eratosthenes tarafından kullanılan Coğrafya, Eski Yunanca'da yer anlamına gelen Geo ile tarif etmek, betimlemek anlamına gelen Graphie sözcüklerinin birleşmesinden oluşmuştur. Bugüne kadar coğrafyanın bir çok tanımı yapılmıştır. Prof. Dr. Cemalettin ŞAHİN'e göre; Coğrafya, insanın içinde yaşadığı çevrenin doğal özelliklerini, insan-doğal çevre etkileşimini ve bu etkileşim sonucu insanın ortaya koyduğu beşeri ve ekonomik etkinlikleri kendi prensipleri çerçevesinde inceleyerek sonuçlarını açıklayan bilimdir.
Coğrafyanın konusu İNSAN'dır. İnsan ve onun içinde yaşadığı mekanla olan ilişkileri Coğrafyanın temel konusunu oluşturmaktadır. Burada mekan kavramı içerisine hem fiziki mekan (Biosfer), hem de beşeri mekan (ev, mahalle, şehir,vb.) girmektedir.

Coğrafyanın Prensipleri
Coğrafya'nın kullandığı üç temel prensibi vardır. Bunlar; dağılış, ilgi ve bağlılık ilenedensellik 'tir.Coğrafyacı araştırmalarını bu üç temel prensibe göre yaparak ortaya koyar.
1. Dağılış Prensibi: Bu prensip coğrafyanın en önemli prensibidir. Coğrafya araştırmalarına neden olan konuların belirli bir alandaki yayılışı ve bulunuş biçimleri, dağılış olarak ifade edilir. Buradaki alan bir yöre olabileceği gibi, havza, bölüm, bölge, ülke, kıta ve hatta dünya olabilir.
Dağılışı gösterilecek olan konu ise; bitki örtüsü, yer şekilleri, sıcaklık, yağış, nüfus, tarım alanları, sanayi kuruluşları gibi daha pek çok veri olabilir. Bu verilerden bir kısmı yeryüzünün doğal özellikleridir. Diğer bir kısmı ise insan etkinlikleri sonucu ortaya çıkmış eserlerdir.
Coğrafyada bir konunun veya olayın dağılışı belirtilirken dikkat edilmesi gereken en önemli nokta yayılış biçimlerinin ayrı ayrı ifade edilmesidir. Örneğin tarım alanlarının Türkiye'deki dağılışı yapılırken önce yatay dağılış belirtilir. Bu dağılış harita üzerinde gösterilir. Haritaya bakıldığı zaman Türkiye'deki tarım alanlarının nerelerde bulunduğu, ne kadar yüzölçümü kapladığı hakkındaki bilgiler anlaşılabilir. Dağılışın belirtilmesi gereken başka bir özelliği ise dikey dağılıştır. Bu Özellik, eşyükselti eğrilerinin bulunmadığı, haritalarda gösterilemez. Eğer bir coğrafî bilginin yatay dağılışı yanında dikey dağılışının da gösterilmesi isteniyorsa, uygun aralıklarla eşyükselti eğrilerinin çizilmesi gerekir. Coğrafya araştırmalarında yatay dağılış kadar dikey dağılış da önemlidir. Örneğin Akdeniz, Ege denizi ve Karadeniz kıyı yörelerinde ormanlar hemen denizin kenarından başlar, Buna karşılık diğer bölgelerde orman alt sınırı çok daha yükseklerden (1000-1200 m.) başlamaktadır. Dağılışın üçüncü özelliği ise zamanda dağılıştır. Zamanda dağılışın gösterilebilmesi için veriler zaman bölümlerine (yıl, ay, gün gibi) ayrılarak ifade edilir. Zamanda dağılış genellikle grafiklerle ifade edilir.
2. İlgi ve Bağlılık Prensibi: Coğrafyanın konusu olan her olay veya olgu, başka bir olay veya olgu ile ilgilidir. Türkiye'de tarım alanlarının dağılışı ile alüvyal ovalar ve alçak platolar arasında yakın bir ilgi vardır. Çünkü Türkiye'deki tarımın önemli bir kısmı bu araziler üzerinde yapılmaktadır.
Kültür bitkilerinin ekim alanlarıyla oradaki iklim özellikleri arasında yakın bir ilgi vardır Çünkü her bitkinin yetişip olgunlaşabilmesi, meyve verebilmesi için yıl içinde belirli devrelerde belirli ölçüde suya ve sıcaklığa ihtiyacı vardır. Bünyesinde bol miktarda su bulunduran muz meyvesi en hafif don olayından bile etkilenir. İşte bundan dolayı muz, kışları ılık geçen Akdeniz ikliminde yetişir. Yani muz ekim alanlarıyla kışları ılıman geçen İklim arasında yakın bir ilgi vardır.
3. Nedensellik Prensibi: Her bilimde olduğu gibi coğrafyada da "neden" sorusu sık sık sorulur Bu sorunun cevabı mutlaka verilmelidir. Çünkü her şeyin bir nedeni vardır. Ülkemizdeki tarım alanları örneği ele alınarak nedensellik prensibi şöyle açıklanabilir: Ege Bölgesi'ndeki vadi tabanı düzlüklerinde ve çöküntü ovalarında pamuk tarımı önemli yer tutar. Buna karşılık Doğu Anadolu Bölgesi'nin vadi tabanlarında ve çöküntü ovalarında (Iğdır Ovası hariç) bu bitki yetişemez. Bunun nedeni, Doğu Anadolu Bölgesi'ndeki yaz sıcaklıklarının bu bitkinin yetişmesi için yeterli olmamasıdır, Akdeniz ve Ege bölgelerinde yetişen turunçgillerin Doğu Anadolu Bölgesi'nde yetişememesinin nedeni de şöyle açıklanır; Turunçgil meyveleri bünyelerinde bol su bulundururlar. Onun için kış soğuklarında donarlar. Ayrıca turunçgil ağaçları da şiddetli karasal iklimin kış soğuklarına karşı dayanıklı değildir.
Coğrafyanın yukarıda belirtilen dağılış, nedensellik, ilgi ve bağlılık prensipleri, sadece coğrafyanın kullandığı (patenti coğrafyaya ait olan) prensipler değildir. Günümüzde bütün bilimler birbiriyle içice girmiş durumdadır. Büyük projeler çeşitli alanlara mensup kişilerden oluşan araştırmacılar grubu tarafından yürütülmektedir. Onun için günümüzde nedensellik prensibinin sadece coğrafyaya ait olduğunu söylemek bilimsel düşünceye aykırıdır, Böyle bir iddia ancak günümüz dünyasında bilimsel düşünceyi iyi kavrayamamanın bir ürünü olabilir. Hiç bir bilim düşünülemez ki "neden" sorusunun cevabını bulmaya çalışmasın. Onun için nedensellik prensibi sadece coğrafyaya özgü bir prensip değildir. Bütün bilimlere aittir. Dağılış prensibi de yine birçok bilim tarafından kullanılır. Toprak haritasını yapmayan yani toprakların dağılışını göstermeyen bir toprak bilimi düşünülemez. Aynı durum jeoloji ve diğer pek çok bilim için de geçerlidir. Bu nedenle prensipler dikkate alındığında, coğrafyanın diğer bilimlerden farkı, yukarıda belirtilen prensiplerin sadece kendisine ait olması değil, bu üç prensibi birlikte kullanmasıdır.

MuratbanK:

Coğrafyanın Dalları
Coğrafya kendi içinde, Fiziki Coğrafya, Beşeri ve Ekonomik Coğrafya ve Bölgesel Coğrafyası olmak üzere üç büyük dala ayrılır. Bu üç ana dal ise kendi içerisinde çeşitli alt dallara ayrılmaktadır. Bunlar;

1. FİZİKİ COĞRAFYA
1.1. Jeomorfoloji
1.2. Klimatoloji
1.3. Hidrografya
1.3.1. Yeraltı Suları ve Kaynaklar
1.3.2. Akarsular Coğrafyası (Potamoloji)
1.3.3. Göller Coğrafyası (Limnoloji)
1.3.4. Denizler ve Okyanuslar Coğrafyası (Oseanografya)

1.4. Toprak Coğrafyası
1.5. Biyocoğrafya
1.5.1. Bitki Coğrafyası (Vejetasyon Coğrafyası)
1.5.2. Hayvanlar Coğrafyası (Zoocoğrafya)

1.6. Afetler Coğrafyası

2. BEŞERİ VE EKONOMİK COĞRAFYA
2.1. Beşeri Coğrafya

2.1.1. Nüfus Coğrafyası
2.1.2. Yerleşme Coğrafyası

2.2. Ekonomik Coğrafya
2.2.1. Sanayi Coğrafyası
2.2.2. Tarım Coğrafyası
2.2.3. Turizm Coğrafyası
2.2.4. Ulaşım Coğrafyası
2.2.5. Ticaret Coğrafyası
2.2.6. Madencilik
2.2.7. Enerji Kaynakları

3. BÖLGESEL COĞRAFYA
3.1. Kıtalar Coğrafyası
3.2. Ülkeler Coğrafyası

MuratbanK:

         
--


Gregg ve Leinhardt (1994), coğrafyayı 4 özellikle karakterize edilen bir disiplin olarak tanımlamaktadırlar. Birincisi bir yere eşsiz bir karakter kazandıran, yeryüzü üzerindeki özelliklerin dağılımıdır (Örn: dağlar, nehirler, denizler vb.). İkincisi, bazı şeylerin oldukları yerlerde ve zamanda neden ve nasıl meydana geldiğini anlamaktır (Örn: Volkanlar gibi). Üçüncüsü, meydana gelen olayların, diğer olaylarla ilgisi ve bağlantısıdır (Örn: Yağmur ormanlarının tahribi). Sonuncusu, coğrafyanın haritalar ile bilgilerin ve fikirlerin iletişimini sağlamasıdır. Bu dört özellik birbiri ile çok çeşitli yollardan etkileşim içindedir. Bunlardan ilk üçü coğrafyanın temel prensipleridir. Sonuncusu ise coğrafî araştırmalar sonucu elde edilen bilgilerin ifadesidir.

Coğrafyanın bu değişik yönleri arasındaki etkileşim, onu tanımlama amaçlı olarak kesin çizgilerle bölünmesini zorlaştırır. Coğrafi beceriler, yerler (mekanlar), fizikî, beşerî ve çevre coğrafyası biçiminde bir bölümleme, bunlardan bir veya iki alanın coğrafya eğitiminin çeşitli basamaklarında yer alması; öğrencinin çeşitli alanlar arasındaki ilişkiyi anlamasının engellenmesi şeklinde bir sonuç doğurabilir.

Coğrafya, bazı yeteneklerin gelişimini ve kavramların anlaşılmasını içerir. Bu kavram ve yetenekler ise fizikî çevre (ortam), beşerî çevre ve bunlar arasındaki ilişki ile ilgilidir. Coğrafya sorgulanan ve araştırılabilen konuları içerir. Coğrafya öğretilirken, beşeri ve fiziki ortam ve bunların etkileşimiyle ilgili konulara dayalı sorular sorulur. Bu sorulara, anahtar coğrafî sorular denir. Coğrafyanın öğrenilmesinde bu anahtar soruların bilinmesi gerekir. Temel coğrafi kavramları içeren her soru, coğrafyada anahtar soru demektir. Dolayısıyla coğrafya konularının her birinin çok sayıda anahtar sorusu olabilir. Bu çalışmada, ilköğretim ve ortaöğretim coğrafya konuları işlenirken, çocukta coğrafya bilincini oluşturacak olan anahtar soru ve kavramlar üzerinde durulmaktadır.

Foley-Janikoun (1996) ilköğretim seviyesinde anahtar soruların şunlar olduğunu belirtmektedirler.



Bu yer nerededir?


Bu yer neye benzemektedir? Ne gibidir?
Bu yer niçin böyledir? Neden bu şekli almıştır?
Bu yer diğer yerlerle nasıl bir bağlantı içindedir?
Bu yer nasıl değişmektedir?
Bu yerde yaşamak (olmak) neye benzemektedir?
Bir başka yere bu yer nasıl benzemekte veya nasıl farklılaşmaktadır?
Tablo 1: Anahtar coğrafî sorular ile coğrafî kavramlar arasındaki ilişki.

Soru 1: Bu yer nerededir?

Soru 2: Bu yer neye benzemektedir?
Bu iki soru lokasyon ve yer kavramlarının gelişiminde yardımcı olur. Mekansal dokunun anlaşılmasında çok önemli yeri olan dağılışın ortaya konulmasını mümkün kılar. Ayrıca çocuklarda bu yerin dağ, ova vb. şekillerden hangisine benzediği hakkında fikir verir.

Soru 3: Bu yer niçin böyledir?
Bu da sahanın yapısı ve sahada etkili olan süreçlerin anlaşılmasında yardımcı olur.

Soru 4: Neden bu şekli almıştır?
Bu soru ilişkili olan lokasyonların tanımlanmasında ve sahaya ait özelliklerin oluşumunun bilinmesine yardımcı olur.

Soru 5: Bu yer diğer yerlerle nasıl bir bağlantı içindedir?
Bu soru sistemlerde, süreçlerde, kalıplarda meydana gelen değişikliklerin tanımlanmasında yardımcı olur. Ayrıca, tartışılabilecek farklı konuların ortaya çıkmasına yardımcı olur.

Soru 6: Bu yer nasıl değişmektedir?
Yer kavramının gelişimini sağlar. Değerler ve yaklaşımlar üzerinde düşünme yeteneğinin gelişimine yardımcı olur. Karşılaştırma yoluyla, yer ve lokasyon kavramlarının gelişimini, dolayısıyla bölge kavramının gelişimini sağlar.

Soru 7: Bu yerde yaşamak (bulunmak) nasıldır?
Bu yerle başka bir yer arasında ne gibi benzerlikler ve farklılıklar vardır. Aynı zamanda benzerlik ve farklılık kavramlarının da gelişimine yardımcı olur.


Coğrafyayı öğrenmek ve öğretmek için sürekli bu anahtar soruları, bilmek ve akılda tutmak yararlı olacaktır. Bu soruları herhangi bir yer veya konu hakkında öğrencilere sormak, o yerin ve konuların öğrenilmesini sağlar. Örneğin, bir dağ, bir vadi, bir köy, bir ülke veya doğal bir bölge ile ilgili olarak sorular sorulur.

Yukarıda verilen anahtar sorularla yapılan coğrafya çalışması yerlerin, sistemlerin, süreçlerin anlaşılmasına yardımcı olur. Bu yaklaşım, anahtar coğrafî kavramların gelişmesi içinde bir bilgi çerçevesi oluşturur.

Coğrafi sorularla, coğrafi kavramlar genellikle iç içe girmiştir. Çoğu zaman her soru en az bir coğrafî kavram içerir. Örneğin:

Bu yerleşmelere neden şimdi bulundukları mekanlarda yerleşilmiştir? şeklinde bir coğrafi soru yerleşim ve yerleşme gibi iki coğrafi kavramı içermektedir.
Yerleşmelerin dağılımında İngiltere, Türkiye, Kanada ve Japonya gibi ülkeler arasında bir benzerlik var mı?
Bu yerleşmeler arasında nasıl bir ilişki var?
Yerleşmelerin dağılımı zamanla değişime uğramış mı?
Yeni bir yerleşme kurulmuş mu?
Kurulmamış ve kurulması gerekiyorsa nerede kurulmalı?
Şehre göre kasabada daha mı farklı bir arazi kullanımı vardır?
Yerleşmelerin şekilleri ve yoğunlukları niçin ülkeden ülkeye değişmektedir?
Şehirler içinde hangi bölgeler vardır?
Bazı bölgelere diğerlerine göre daha mı kolay ulaşılmaktadır? Neden?
gibi daha pek çok birbiriyle bağlantılı ve çeşitli coğrafi kavramlar içeren soruyu arka arkaya sorabiliriz. Yukarıda da belirtildiği gibi, önemli temel coğrafi kavramları içeren her soru coğrafyada anahtar soru demektir. Dolayısıyla, ünitelerin anlaşılmasını ve genellemeleri kolaylaştırıcı bir dizi alt soru başlıkları da oluşturmak mümkündür. Bu alt sorular anahtar soruların daha iyi bir şekilde yapılandırılmasına yardımcı olur. Örneğin, yerleşme nedir? anahtar sorusu;

İnsanlar kendi yerleşmeleri ile ilgili olarak neleri sevmektedirler?
Yerleşmeleri büyüklüklerine, fonksiyonlarına, popülerliklerine göre sınıflandırmak bir kolaylık sağlamakta mıdır?
Ne gibi kolaylıklar sağlamaktadır?
gibi daha da çoğaltılabilecek alt sorular içermektedir. Anahtar sorular ve alt sorular öğrencinin tanımlama, tasvir etme, sınıflandırma, analiz ve sentez yapma becerilerini geliştirir.Anahtar sorular aynı zamanda coğrafya öğretiminde dersin amaçlarını belirlemeye de yarar. Yani anahtar sorular dersin konusu ile ilgili olarak hazırlandığında, o dersin akışını ve araştırmanın yönünü belirler. Bernard Cox’a göre coğrafi bir araştırma için anahtar sorular öz olarak şu şekilde sıralanabilir:

* Yerleşilen yer neresidir?

* Neden orada yerleşilmiştir?

* Bu mekana yerleşmenin sonuçları ne olmuştur?

* Daha farklı yerleşme alternatifleri neler olabilirdi veya olabilir?

Tablo 2: Anahtar sorular anahtar kavramların gelişimini sağlar.

Sorular
Anahtar Kavramlar
Alt Kavramlar

1. Bu yer nerededir?
Lokasyon

İlişkili lokasyon
Başka yerlerle ilişkili bu yer nerededir? Bu şekilde her hangi bir yerin özel konumu da verilmiş olur.

2. Bu yer neye benzemektedir?
Sahaya ait şekiller

Lokasyon
Yer yüzünde (fiziksel görüntü) bazı özelliklerden dolayı oluşmuş şekiller. İnsan etkisiyle oluşan özelliklere bağlı şekiller. Bu iki tarz özelliğin dağılımı.

3. Bu yer niçin böyledir?

Neden bu şekli almıştır?
Sahaya ait şekiller

Süreç

Sistemler ve Lokasyon
Sahada etkili olan süreçlerle ilgili girdiler - çıktılar, birbiriyle etkileşimler, yönler.

4. Bu yer diğer yerlerle nasıl bir bağlantı içindedir?
Lokasyonlar

Sistemler

Şekiller
Konum, ilişkili lokasyon, şebekeler (ağlar).

5. Bu yer nasıl değişmektedir?
Süreç

Sistemler
Zamana bağlı değişimler, gelişme, şehirsel, kırsal döngüler (taş, toprak, hava, su), etkileşimler.

6. Bu yerde yaşamak neye benzemektedir?
Yer ve çevre
Değerleri, yaklaşımları, inançları konular içerisinde anlamaya yönlendirir.

7. Bu yerle başka bir yer arasında ne gibi benzerlikler ve farklılıklar vardır? (Bu soru konuyu genişletir ve diğer soruları da kapsar)
Benzerlik ve farklılık
Yukarıdaki altı soruya dayanarak, iki veya daha fazla yerle ilgili karşılaştırmalar yapılır.

MuratbanK:

Coğrafyanın İçeriği

Geleneksel olarak coğrafyanın iki konusu vardır; fiziki çevre ve beşeri çevre. Tablo 5 bu iki ana elemanın unsurlarını göstermekte, Tablo 6 ise bu elemanları daha da genişletmektedir.

Tablo 5: Fiziki ve beşeri çevre elemanları.

Fiziki Çevre


Beşeri Çevre

Yeryüzü şekilleri


Tarım

Doğal kaynaklar


Sanayi

Topraklar


Nüfus

Bitkiler


Eğlence ve dinlence

Hava ve iklim


Yerleşmeler




Ulaşım

Tablo 6, ilköğretim ve ortaöğretim seviyesinde coğrafyanın ana konularının içerisinde hangi terminolojilerin olduğunu ve bunların açıklamalarını göstermektedir. Bu, coğrafyanın içeriğini tarif etmenin tek yolu değildir. Pek çok farklı yollar vardır elbette. Coğrafî konunun sıralamasını yer, konu ve yetenekler üzerinde durarak özel bir yolla, tanımlamak mümkündür.

Tablo 6: Fiziki ve beşeri çevre konuları.

FİZİKİ ÇEVRENİN KONULARI


BEŞERİ ÇEVRENİN KONULARI

Yeryüzü şekilleri: Doğal manzara, yeryüzü (yer yüzü nelerden oluşur) -tepeler, vadiler, dağlar, kumullar- ve bunların nasıl oluştuğu; taşlar (mağmatik, tortul, metamorfik); su döngüsü; kayaların veya yapı taşlarının yağmurla, asit yağmurlarıyla ve rüzgarın etkisiyle nasıl aşındığının açıklaması; deniz, nehirler ve buzullar tarafından taşların erozyonu; ırmaklardan ve denizlerden tortuların ve çakıl taşlarının toplanması ve yeni yerlerin oluşması.


Tarım: Bizlere yiyecek sağlamak için endüstriye ham madde olan tarım (koyun, mandıra, sürülmüş toprak); girdileri (tohumlar, hayvanlar, vs.) ve satış için çıktıları (tahıllar, süt, yün vs.) ile bir sistem olarak tarım; tarımın özel tipleri ve lokasyonları; Ürünler pazara nasıl ulaştırılır; ülkedeki tarımla gelişen dünya tarımının karşılaştırılması.

Doğal kaynaklar: Doğal kaynakların ne olduğunun anlaşılması; su, çıkarılacak taşlar, mineraller vs.; ormanlar, ağaçlık alanlar, memlekette yetişen hayvanlar vs.; Doğal kaynakların çıkarılması ile yeryüzünün değiştirilmesi (örn: denizlerin doldurulması); kum, çakıl kuyuları, göller gibi kaynaklarımızı nasıl koruyabiliriz; doğal kaynakların kullanımı ile çevremizin kirletilmesi ve zarar görmesi (örn: atıklar, çöpler).


Sanayi: Birincil endüstriler (madencilik, balıkçılık, taşçılık); ikincil endüstriler (demir-çelik işleri, gıda üretimi); üçüncül endüstri veya ticaret (hizmet sektörleri, ulaşım şirketleri vb.); sanayilerin dağılımı.

Topraklar ve Bitkiler: Değişik tipte topraklar (killi, kumlu vs.); toprak parçasının büyüklüğüne göre çeşitleri, yapısı; değişik tipte doğal bitki örtüsü (yağmur ormanları, yaprak dökenler, iğne yapraklılar vs.); doğal bitki örtüsü bölgeleri (tropikal yağmur ormanları, kutup).


Nüfus: Fiziki coğrafya, hayat tarzları ve iş imkânlarına göre nüfus dağılımı; kuraklık, savaş, iş vb. sebeplerle göçler; bir bölgedeki insanlar ve kaynak kullanımı ilişkisi; kültür ve bununla ilgili özellikler.

Hava Durumu ve İklim: Hava durumu nedir? (güneşli, yağmurlu, bulutlu vb.); hava durumunun ölçümü ve kaydı (sıcaklık, rüzgar, hava basıncı); su döngüsü; mikroklima-yerleşime göre sıcaklık, güneş ışığı nasıl değişim gösterebilir; bir binanın bir tarafını diğer bir tarafıyla kıyaslamak; mevsimlere göre hava değişimi; hava sistemlerini gösteren TV hava tahmini raporları uydu görüntüleri; dünyanın farklı yörelerinde farklı iklimlerin olduğu fikrine başlangıç.


Eğlence ve Dinlence: Boş zaman etkinlikleri ve imkânları; tatiller; çevresel konular; yaygınlaştırılmış bir dinlence anlayışı, doğal yaşamı ve yer yüzünü kirletici sonuçlar oluşturabilecek faaliyetler.




Yerleşme: Yerleşmelerin bulundukları alanlarda kurulma sebepleri (genellikle bölgesel tarihe dayalı veya doğal şartlarla ilgilidir); ulaşım kolaylığı; bölgede bulunan ekonomik faaliyet tipleri; şekil olarak o yerin nasıl oluştuğu; yakın çevrelerle ilişkileri.

Şehir merkezi ile banliyö arasındaki farklar (bölgeler); merkezde bulunan ekonomik faaliyet çeşitleri; kasaba ve şehirlerde ulaşım; kasaba ve şehirlerin oluşumu, gelişimi.




Ulaşım: Ulaşım çeşitleri; banliyölerdeki ulaşım yönleri ve sistemleri; niçin insanlar yolculuk eder; ne zaman yolculuk ederler; zaman ve uzaklık arasındaki bağlantılar (kısa bir mesafe uzun bir zamanda katedilebilir); ulaşım üzerinde çevrenin etkileri; iletişim engelleri (dağlar, nehir kanalları, giriş-çıkışı olmayan yollar).

1980’li yıllar boyunca çevre ile ilgili bilinçlenme coğrafyanın ağırlıklı konusunu, çevre kalitesi ve çevre değişimine doğru çekmiştir (1995’lere kadar). Çünkü, uzman coğrafyacılar çevre ile ilgili uyanışı bir yaşam yeteneği ve yer kavramının kişisel gelişimi için mecburi görmektedirler. Coğrafya fiziki ve beşeri çevre ve bunların birbirleriyle etkileşimi ile ilgili bilimdir. Dolayısıyla çevre ile ilgili konular coğrafyanın ayrılmaz parçasıdır. Bu nedenle coğrafyadan ayrı verilmesi gereken bir unsur değildir.



Coğrafi Beceriler



Coğrafî Beceriler

Harita çalışmaları, coğrafî becerilerin birincisidir. Gerçekten de eğitim dünyasının içinde ve dışında, harita denilince akla coğrafya gelir. Ancak bu düşünce oldukça dar ve dikkatsiz bir bakış açısını yansıtmaktadır. Çünkü harita yapmak, kullanmak ve okumak oldukça önemli ve zorunlu, pek çok alt yetenekleri de içeren bir tecrübeyi gerektirir. Ancak harita çalışması, pek çok coğrafya yeteneğinin sadece bir bölümüdür. Beceriler birincil ve ikincil yetenekler veya direkt veya dolaylı (indirekt) beceriler olarak sınıflandırılabilir.

Birincil veya direkt beceriler, çocukların birinci elden tecrübelerini ya da sınıf içi faaliyetlerle öğrenme veya bilgi toplama, bunu değerlendirme, kanıt ve örnek şekline dönüştürdüğü sınıf dışı aktif öğrenimlerini içerir. Dolaylı veya ikincil becerilerse, öğrencilerin ikinci elden topladıkları bilgileri (örneğin, çeşitli kitaplardan, öğretmenden, televizyon ve radyodan, bilgisayardan vs.) ihtiva eder. Bu yollarla elde edilen bilgi ve verilerin işlenilmesi, analiz edilmesi ve diğer bazı becerileri içeren bir yolla sunulması gerekmektedir. Bu diğer beceriler ise;

* Harita çizmek.

* Yazı yazmak

* Bilgilerin sunulduğu bir diyagram çizmek.

* Grafik çizmek.

* Çalışma ile ilgili akış plânı yapmak.

* Rol oynama etkinliği gerçekleştirmek.

Coğrafî bilgilerin yazı olmayan şekillerde ifadesi (grafik, tablo, diyagram, harita), öğrenciler için iyi bir pratik ve kalıcılık sağlar.

]





Coğrafi Kelimeler





Coğrafî Kelimeler

Her öğrenim konusunun kendine ait bir terminolojisi vardır. Coğrafyanın da her çocuğun konuşmaya başladığında farkına varmadan öğrendiği ve sonradan eğitim yoluyla pekiştirdiği kendine özgü bir dili vardır. Zamanla çocuklar, coğrafi kelimelere tanıdık hâle gelirler ve bunları coğrafî bağlam içinde kullanırlar: ‘yol, harita, dükkân, kasaba, işaret levhası, sıcaklık, nehir, bulut, ülke, ekvator, toprak, çöl, dağ, çevre yolu, taş ocağı’ gibi.

Tablo 7: Fiziki ve beşeri çevre ile ilgili bazı kelime zincirleri.



Fiziki Çevre Kelime Zincirleri


Beşeri Çevre Kelime Zincirleri

Manzara: Bayır, höyük, dağ, tepe, dağ eteklerindeki tepeler, sıradağlar.

Yamaçlar: Düz, ova, yumuşak, sarp, kayalık, uçurum.

Taşlar: Kil, kum, mil, kum taşı, çakıl, kaya, kütle.

Rüzgar: Durgun, meltem, kuvvetli rüzgar, fırtına, kasırga.

Yağış: Buhar, sis, çise, yağmur, sağanak, dolu, kar.

Su: Su birikintisi, havuz, gölcük, göl, havza, deniz, okyanus.

Bitki örtüsü: ağaç, küçük koru (çalı), koru, orman, ot.


İbadethaneler: Türbe, cami, kilise, mabet, tapınak.

Alış-veriş merkezleri: Pazar tezgahı, dükkan, market, mağaza, süpermarket, hipermarket.

Dinlence yerleri: Bahçe, oyun sahası, dinlence sahası, park, doğal parklar, milli park.

Nüfus: Bir kaç, seyrek, yayılmış, dağınık, kümelenmiş, yoğun.

Çevre kalitesi: Kirli, bozulmuş, zarar görmüş, ihmal edilmiş, iyi bakılmış, iyi korunmuş.

Öğretmen, kendisinin ve öğrencilerinin kullandığı pek çok günlük kelimenin coğrafî bir yönü olduğunun farkında olursa, öğrencilerin bunları kullanmalarını ve halihazırda olan kelime bilgilerinin gelişimini sağlayabilir. Böylece coğrafya derslerinde, coğrafî kelimelerin devamlılığı ve gelişmesi de sağlanmış olur.

Coğrafyanın içeriği ile bağlantılı bir dizi kelimeyi tanımlamak mümkündür: yurt-ev- çiftlik- köy - konut - banliyö - kasaba - şehir - başkent - yerleşme gibi. Yedi yaşındaki bir çocuk, ev, yurt, çiftlik ve kasabayı kullanabilir, ancak yerleşme gibi bir kelimenin kullanımını daha büyük bir çocuktan beklemek daha mantıklı olur. Onun için coğrafi kelimeleri, öğrencilerin seviyesine göre tespit ederek geliştirmek son derece yararlı olur.

Tablo 7’de ilköğretim ve ortaöğretim seviyesinde çocukların yaşam süreçleri içerisinde karşılaştıkları coğrafî kelime dizinlerinden örnekler verilmiştir. Coğrafî olmak şartıyla, öğrencilerden kendi kelime dizinlerini bulmaları istenebilir. Bu grup içi tartışmalarla da yapılabilir.

Tablo 8: Coğrafi çalışma unsurlarının programı için örnek plan.



1.1. Yer ve konuların araştırılması: Beşeri ve fiziki ortam özelliklerinin araştırılması,

1.2. Coğrafi sorular: ne? nerede? Nasıl ve niçin?

1.3. Geniş coğrafi içerik,

2. Sorgulama: Gözlem, soru, kayıt, iletişim,

1.

Coğrafi terimlerin kullanımı,
2.

Yerel saha çalışması,
3.

Direktiflerin izlenmesi
4.

Harita yapımı, işaret ve sembollerle plan yapma
5.

Küre kullanma, harita ve plan kullanma, anahtar coğrafi özellikleri tanımlayabilme, ülkenin bölümlerini ve yerlerini bilme ve gösterme, evinin bulunduğu bölgeyi haritada gösteri ve planı takip etme.

3.6. İkincil kaynakları kullanma

4. Okul çevresi: okul binası

Okul çevresi: okul sahası

Okul çevresi: lokal bölge

Tezat bölgeler: Ülke içinde veya diğer ülkelerle karşılaştırma

1.

Bölgelerin başlıca beşeri ve fiziki özellikleri
2.

Bölgeler arasındaki benzerlik ve farklılıklar
3.

İnsanlar ve yerleşmeler üzerinde havanın etkileri
4.

Yer ve yapı kullanımları

5.5. Çevre korunması ile ilgili sorunlar

Öğrencilerle coğrafi çalışma yaptırılırken, Tablo 8’deki sırayı takip etmek yararlı olur.

Sonuç

Her bilim alanında olduğu gibi coğrafya öğretiminde de bazı metotlar vardır. Bu metotlardan birisi de anahtar soru ve anahtar kavramlardan yola çıkarak öğretim yapmaktır. Buna göre coğrafya öğretimi ve öğreniminin amacı veya pratiği şunları kapsar:

* Kavramsal gelişimi sağlamak için anahtar sorular vasıtasıyla öğrenim ve öğretim.
* Fizikî ve beşerî coğrafyanın genel içeriği ve bunların birbirleri ile ilişkileri konusundaki bir farkında oluş.
* Coğrafî becerilerin gelişimi.
* Sorgulama yaklaşımını kullanma.
* Öğrencilerin çalışmalarını ve sorgulama sürecini saha çalışmalarıyla bütünleştirme.
* Öğrencilerin bilgilerini ve coğrafî kelime kullanımlarını geliştirme.
* Konular, yaklaşımlar ve değerlerle, hassasiyet ve açıklıkla ilgilenme

Kaynaklar:

Eser: Doç.Dr. Servet KARABAĞ

( G.Ü. Gazi Eğitim Fakültesi Coğrafya Eğitimi Bölümü )

Doğanay, H., 1993, Coğrafya’da Metodoloji, Milli Eğitim Bakanlığı, Öğretmen Kitapları Dizisi 187, Ankara.

Güngördü, E., 1997, Coğrafya’da Öğretim Metodu, İlkeler ve Uygulamalar, (IV. Baskı), Copy Star, Ankara.

Gregg, S.M.- Leinhardt, G., 1994, ‘Mapping out geography: An example of epistemology and education’ Review of Educational Research, 64 (2).

Foley, M.-Janikoun, J., 1996, Primary Geography, Stanley Thornes ltd., London.

Frew, J., 1993, Geography Fieldwork, Nelson, London.

Sebba, J., 1995, Geography for All, david Fulton Publishers Ltd., London.

Slater, F., 1993, Learning Through Geography, Indiana University Press, USA.

Tümertekin, E., 1994, Ekonomik Coğrafya, İst. Üniv. Edeb. Fak. Yay. No. 2926, İstanbul.

Wiegand, P., 1993, Children and Primary Geography, Cassell, London.

Sayfa: (1/1)