Türkiyede Çayın Tarihçesi, Ekonomideki Yeri ve Gelişimi

Türkiyede Çayın Tarihçesi, Ekonomideki Yeri ve Gelişimi

Türkiyede çay üretmek için ilk girişim l888 yılında yapılmıştır. Bu girişimle ilgili bilgiler 1892 yılında yayınlanan Coğrafyayı Sınai ve Ticari adlı kitapta yer almaktadır. Söz konusu yazılı kaynakta; zamanın Ticaret Nazırı Esbak-ı İsmail Paşanın aracılığı ile Çinden çay fidanları ve tohumlarının getirildiği ve getirilen bu tohum ve fidanların Bursa ilinde denendiği, ancak çay fidanlarının gelişme göstermediği, aynı çabanın 1892 yılında tekrarlandığı ve ekolojik koşulların çay yetiştiriciliğine uygun olmaması nedeniyle her iki denemeden de sonuç alınamadığı belirtilmektedir.

Çay tarımı ile ilgili ilk önemli girişim ise 1917 yılında olmuştur. Batum ve çevresinde incelemeler yapmak üzere, bölgeye aralarında Halkalı Ziraat Mektebi Alisi Müdür Vekili Ali Rıza ERTENin de yer aldığı bir heyet gönderilmiştir. Yapılan inceleme sonucu hazırlanan raporda, Batum ile benzer ekolojiye sahip Doğu Karadeniz Bölgesinde çay ve narenciye bitkilerinin yetiştirilebileceği belirtilmiştir.

1. Dünya savaşından sonra bölgede yaşanan ekonomik ve sosyal bunalımlar, işsizlik dolayısıyla meydana gelen aşırı göç, bölge insanına gelir kaynağı ve iş alanları yaratılmasını zorunlu hale getirmiştir. Bölgede yaşanan işsizlik, göç ve ekonomik sorunların çözüme kavuşturulması için, 1917 yılında hazırlanan Rapor da dikkate alınarak, TBMMnde 1924 yılında, Rize ili ve Borçka Kazasında Fındık, Portakal, Mandalina, Limon ve Çay yetiştirilmesine dair 407 Sayılı Kanun kabul edilmiştir. Çay tarımı bu Kanun ile yasal güvenceye kavuşturulmuştur. Bu Kanuna göre başlatılan çay üretimi çalışmalarının yürütülmesinde Ziraat Umum Müfettişi Zihni Derin görevlendirilmiştir.

1924 yılından 1937 yılına kadar yapılan çalışmaların olumlu netice vermesi ile Batumdan 1937 yılında 20 ton,1939 yılında 30 ton çay tohumu, 1940 yılında 40 ton çay tohumu ithal edilerek çay bahçesi tesisi çalışmalarına başlanmıştır.

Mart 1940 yılında çıkartılan 3788 Sayılı Çay Kanunu ile çay tarımı ve üretimi, Girdi ve Kredi sübvansiyonları ile önemli ölçüde desteklenmiş, ayrıca bahçe tesis edeceklere arazi vergisi bağışıklığı ve çay bahçesi ruhsatnamesi alma zorunluluğu getirilmiştir. Bu Kanun yayınlanmasından sonra çay tarım alanları hızla genişlemeye başlamıştır. 1950-1960 yılları arasında tesis edilen çay bahçesi alanı 137.000 dekar üretici sayısı 63.500 kişiye, 1960-1965 yılları arasında ise çaylık alan 214.000 dekar üretici sayısı ise 100.000e ulaşmıştır.

İlk çay fabrikası, 1947 yılında, 60 ton/gün kapasiteli, Rize Fener Mahallesinde, Merkez Çay Fabrikası adı altında işletmeye açılmıştır. Çay tarım alanlarının ve yaş çay yaprağı üretiminin artması çay işleme fabrikalarının sayısının da giderek artmasını zorunlu kılmış, 1973 yılında, kurulan yaş çay işleme fabrika sayısı 32ye, 1985 yılında ise 45e ulaşmıştır.

1963 yılına kadar ithalat ile karşılanan iç tüketim talebi 1963 yılından sonra yurt içi üretim ile karşılanmaya başlanmıştır.

Türkiye de çay tarımı ve sanayi faaliyetleri 1938-1948 yılları arasında Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumunca, 1949-1973 yılları arasında ise Tekel Genel Müdürlüğü ve Tarım Bakanlığı işbirliği ile sürdürülmüştür. Çay tarımı ve sanayisinin ekonomik ve sosyal yönden daha etkin hale getirilmesi amacıyla 1971 yılında 1497 sayılı Çay Kurumu Kanunu çıkarılmış, çıkarılan bu Kanun ile çay ile ilgili tüm faaliyetler, bir İktisadi Devlet Kuruluşu olarak kurulan Çay Kurumuna devredilmiştir.

1973 yılında fiilen faaliyete geçen Çay Kurumu, 1983 yılında çıkartılan 2929 Sayılı Kanunla Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü (Çay-Kur) adı altında bir Kamu İktisadi Kuruluşuna dönüştürülmüştür. Bu Kanun 233 Sayılı KHK ile tadil edilmiştir.

1973 yılından 1984 yılına kadar, Çay-Kur, ülkenin tarım politikasına uygun olarak çay tarımını geliştirmek, kalitesini ıslah etmek ve işlenmesini teknik esaslara göre yürütmek, iç ve dış Pazar isteklerine uygun ürün üretmek gibi konularda tekel konumunda faaliyetlerini sürdürmüştür.

1984 yılına kadar devlet tekeli altında sürdürülen çay işletmeciliği Aralık 1984 tarih ve 3092 sayılı Çay Kanunu ile serbest bırakılmıştır. Kanunun 1. Maddesinde; gerçek ve tüzel kişilerin yaş çay işleme ve paketleme fabrikaları kurup işletebilecekleri, ihtiyaçları olan yaş çay yaprağını doğrudan üreticilerden satın alabilecekleri belirtilmiştir. Aynı Kanunun 3. Maddesiyle de 3788, 4223 ve 6l33 Sayılı Kanunların çayla ilgili hükümleri yürürlükten kaldırılmıştır.

1982 yılında Kamu İktisadi Kuruluşu (KİK) niteliğine dönüştürülen Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü, 1994 yılında çıkartılan 4046 Sayılı Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine ve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanunun 35. maddesi gereğince, İktisadi Devlet Teşekkülü (İDT) statüsüne alınmıştır.

Bugün, sektörde Çay-Kurun 46 adet yaş çay işleme fabrikası, 3 adet paketleme fabrikası, özel sektörün ise 1i kooperatif fabrikası olmak üzere, 230 adet yaş çay işleme fabrikası bulunmaktadır. Çay-Kurun işleme kapasitesi 6.760 ton/gün, özel sektörün işleme kapasitesi ise tahmini 8.746 ton/gündür. Sektörde toplam 15.506 ton/gün işleme kapasitesi mevcuttur

Türkiye'de Yeşil Çay Üretimi

Türkiye'de yeşil çay üretimini üç devrede incelemek gerekir. Tabi bu arada Tekel döneminde 1970'lı yıllarda İyidere Çay Fabrikasında sadece kesme ve kurutma ilede olsa bir kampanya dönemi yeşil çay üretildiği hatırınızda bulunsun.... Bunla ilgili resmi kayıtlara ulaşamadığımız için olaya Çaykur dönemini bir başlangıç olarak kabul edeceğiz....

İlk devrede tamamen yabancı teknik bilgi, makine ve donanımla kurulan ve başarılı olamayarak üretimin durduğu Camidağı üretimi, ikinci devre Rahmetli Yılmaz Telatar ile başlayan Çernobil faciası ile sekteye uğrayan ve Sayın Nejat Ural'ın gayretleri ile tekrar başlayıp üretimde Türk makineleri kullanımında ilk adım atılan Arhavi Çay Fabrikası yeşil çay üretimidir. Üçüncü dönem ise 2003 yılında deneme çalışmaları başlayan ve halen Taşlıdere Çay Fabrikası Yeşil Çay Üretim Tesislerinde üretime devam eden tamamen Çaykur çalışanlarının teknik bilgileri ile oluşturulan, Türk mühendisinin beyin gücü ve işçisinin göz nuru ve el emeği ile yaptığı yeni tasarımla oluşturulan makinelerde üretilen yeşil çay üretiminin olduğu devredir.

Bu kadronun yetişmesinde, belirli bilgi birikimine sahip olmasında, değerlendirilmesinde, bulunup bir yerlere getirilmesinde başta rahmetli Telatar ve Ural unutulmamalı ve unutturulmamalıdır.

Camidağı Yaş Çay Fabrikası Yeşil Çay Tesisi Dönemi

* Türkiye'de ilk yeşil çay üretim Atilla Koruyan zamanında gündeme geldi
* Çaykur'da İlk Yeşil Çay Üretimi Bedirhan Birben zamanında gerekleşti
* Üretim yabancı teknoloji ve yabancı teknik bilgi ile yapıldı
Arhavi Yaş Çay Fabrikası Yeşil Çay Tesisi Dönemi

* Türkiye'de ilk yeşil çay Nejat Ural zamanında piyasaya sürüldü
* Üretim yabancı teknoloji ve yabancı teknik bilgi ile yapıldı

İkinci dönem 8.Genel Müdür Yılmaz Telatar zamanında yeşil çay üretimi ve dış satımı konusunda Fas Hükümeti ve Y.V.Benchimol ile bir sözleşme imzalanması ile başladı. 1979'da olumsuz bir yeşil çay deneyiminden sonra bu girişim sevinç ve takdirle karşılandı.

Üretim Arhavi Çay Fabrikasında oluşturulan bilahere ek tesisler olarak adlandırılan bölümde gerçekleştirildi. Makineler Y.V.Benchimol tarafından sağlanmış Çin makineleri idi. Ancak bu makinelerden kıvırma işlemine görenlerin kapasiteleri oldukça düşüktü ve üretimi sınırlamaktaydı. Üretime konunun uzmanı Benchimol'un öngördüğü teknik bilgi çerçevesinde devam edildi.

Tasnif aşaması üretim aşamasından daha fazla süre alan bu dönem yeşil çay üretimi 1986'da gerçekleşti. Üretilen 176 ton çayın ihracatı Çernobil faciası nedeniyle gerçekleşememiş üretilen yeşil çaylar ise imha edildiği gibi üretimde durdurulmuştur.

Yeşil çay üretimine artık başlanmayacak derken, çaya gönül verenler arasında yer alacak olan Nejat Ural yeşil çay üretimini tekrar gündeme getirmiş, yoğun bir çalışmadan sonra facia nedeniyle duran üretimi 1989 yılında yeniden başlatmıştır.

Daha önceki dönemde görülen aksaklıkları, gelen ekibide ikna ederek, Çin kıvırma makineleri yerine Türkiye'de imal edilen kıvırma makinelerini kullanmıştır. Böylece ileride zamana zaman Türkiye'ye sokulmak istenecek olan yabancı teknoloji girişine gerek olmadığını bizzat fiiliyattada göstermiştir.

Türk tüketicisi Türkiye'de üretilen yeşil çay ile ilk bu dönemde tanışmıştır. 250 gramlık poşetlerde paketli çay piyasaya sürülmüştür.

Üretim 1989 yılında 117 ton, 1990 yılında ise 466 ton olarak gerçekleşmiş. Çin tipi yeşil kuruçay üretilmiştir.